Ders Programı Hazırlarken Dikkat Edilmesi Gerekenler

Ders programı hazırlarken dikkat edilmesi gerekenler dokuz başlıkta toplanır: öğretmen müsaitliği, ders yükünün adil dağılımı, blok ders bütünlüğü, derslik kapasitesi, pedagojik sıralama, günlük ders sayısı sınırı, boş saat (pencere) yönetimi, şubeler arası öğretmen çakışması ve revizyon planı. Bu dokuz maddenin hepsi programı üretmeden ÖNCE yazılmalıdır; sonradan eklenen her kısıt tabloyu baştan kurmayı gerektirir.

Aşağıda her maddeyi, neden önemli olduğu ve pratikte nasıl gözden kaçtığıyla birlikte ele alıyoruz.

1. Öğretmen müsaitliği

Planlamanın çıkış noktası budur ve en kısıtlı kaynak öğretmenlerdir. Yarı zamanlı çalışan, belirli günlerde gelen veya başka kurumda görevlendirilen öğretmenler programın iskeletini belirler.

Sık yapılan hata müsaitliği "yaklaşık" bilmek ve plana öyle başlamaktır. Her öğretmenin hangi gün ve hangi saatlerde derse girebileceği yazılı olarak toplanmadan yapılan plan, ilk hafta bozulur. Müsaitlik toplama işini programın kendisinden ayrı bir adım olarak ele alın.

2. Ders yükünün adil dağılımı

Bir öğretmene üst üste altı saat ders yazılırken diğerinin gününün ortasında üç saat boşluk kalması, kurum içi huzursuzluğun en yaygın sebebidir. Adalet üç boyutta ölçülür: haftalık toplam saat, günlük en fazla saat ve gün içindeki boşluk sayısı.

Yalnız haftalık toplama bakmak yanıltıcıdır. İki öğretmen haftada 20'şer saat derse girebilir; ama biri günde 4 saat düzenli, diğeri iki gün 8'er saat çalışıyorsa yükleri eşit değildir.

3. Blok ders bütünlüğü

Bir dersin arka arkaya iki veya üç saat işlenmesi isteniyorsa, bu saatlerin öğle arası veya gün sonuyla bölünmemesi gerekir. Bölünen blok teknik olarak "doğru" görünür ama pedagojik işlevini kaybeder.

Blokların hangi günlere geleceğini de belirlemek çoğu zaman gerekir: laboratuvar gerektiren bir blok dersin, laboratuvarın boş olduğu güne denk gelmesi şarttır.

4. Derslik kapasitesi ve özel alanlar

Spor salonu, laboratuvar, bilişim sınıfı ve müzik odası sınırlı kaynaklardır. Fizik ve kimya derslerini aynı güne tek laboratuvara denk getirmek, programın kâğıt üzerinde çalışıp uygulamada tıkanmasına yol açar.

Kontrol edilmesi gereken iki şey vardır: aynı dersliğin aynı saatte iki gruba verilmemesi ve dersliğin kapasitesinin sınıf mevcuduna yetmesi.

5. Pedagojik sıralama

Programın kalitesini belirleyen katman budur ve teknik denetimlerde görünmez:

• Yoğun dikkat gerektiren dersler sabah saatlerine gelmelidir.
• Uygulamalı ve hareketli dersler öğleden sonra daha verimlidir.
• İki yabancı dil dersi peş peşe gelmemelidir; zihinsel yorgunluğu artırır.
• Beden eğitiminden hemen sonra yoğun dikkat gerektiren ders konmamalıdır.

6. Günlük ders sayısı sınırı

Aynı dersin bir güne yığılması sık karşılaşılan bir kusurdur. Bir şubeye aynı gün üç saat matematik yazmak, hem öğrenci verimini düşürür hem de dersin haftaya yayılma avantajını yok eder. Genel kural: aynı ders bir güne en fazla iki saat (blok ise bir blok) gelmelidir.

7. Boş saat (pencere) yönetimi

Bir öğretmenin günün ilk ve son saatinde dersi olup arada üç saat boş beklemesi, elle planlamada en çok gözden kaçan sorundur. Program tamamlandığında çakışma yoktur, tablo doğrudur — ama öğretmen memnun değildir.

Bu yüzden programı denetlerken çakışmaya ek olarak öğretmen başına günlük boşluk sayısını da ölçün. Ölçmediğiniz şeyi iyileştiremezsiniz.

8. Şubeler arası öğretmen çakışması

Çok şubeli kurumlarda en tehlikeli sorun budur, çünkü hiçbir tabloda görünmez. Şubeler ayrı ayrı planlandığında her programın kendi içinde tutarlı olmasına rağmen aynı öğretmen iki şubede aynı saate düşebilir.

Kontrol yöntemi: ortak çalışan öğretmenlerin listesini çıkarın ve her birinin tüm şubelerdeki programını yan yana koyun. Elle yapıldığında zahmetlidir ama atlanmamalıdır.

9. Revizyon planı

Ders programı yayınlandığı gün bitmez. Öğretmen değişikliği, yeni şube veya ders saati düzenlemesi mutlaka gelir. Bu yüzden başından itibaren şu soruya cevabınız olmalı: bir saat değiştiğinde kimin programı etkilenir ve bunu nasıl duyururum?

Kâğıt üzerinden dağıtılan programlarda revizyonun kime ulaştığı takip edilemez. Güncel sürümün tek bir yerde tutulması ve herkesin oraya bakması, karmaşayı önlemenin tek yoludur.

Öğretmen müsaitliği nasıl toplanmalı?

Müsaitlik toplama, formun kendisi kadar sorulma biçimine de bağlıdır. "Hangi günler gelebilirsiniz?" sorusu, "hangi saatlerde derse girebilirsiniz?" sorusundan çok daha dar bir cevap üretir; öğretmen gün bazında düşünür ve gereğinden fazla gün kapatır.

Daha iyi işleyen yöntem, boş bir haftalık tablo verip müsait saatlerin işaretlenmesini istemektir. Tablo, kararı saat düzeyine indirir ve toplam müsait saat sayısını görünür kılar.

İkinci önemli ayrıntı, müsaitlik ile tercih arasındaki farkın açıkça belirtilmesidir. "Salı sabahı gelemem" bir kısıttır; "salı sabahı gelmeyi tercih etmem" bir tercihtir. İkisi aynı forma karışık girildiğinde, gerçekte esnek olan saatler de kapalı sayılır ve program gereksiz yere zorlaşır.

Üçüncüsü, toplanan müsaitliğin ders yüküyle karşılaştırılmasıdır. 20 saat ders yükü olan bir öğretmen 22 saat müsaitlik verdiyse programın esnekliği neredeyse sıfırdır; o öğretmenin derslerinin yerleşmesi tek bir kombinasyona bağlı kalır. Bu durumu müsaitlik toplarken fark etmek, program üretilip tıkandıktan sonra fark etmekten çok daha ucuzdur.

Sıralama: hangi kısıt önce yazılmalı?

Dokuz maddenin hepsi önemlidir ama hepsi aynı anda ele alınamaz. Kısıtları yazma sırası, planlamanın kaç kez baştan yapılacağını belirler.

Doğru sıra en az esnek olandan en esnek olana doğrudur:

1. Öğretmen müsaitliği — hiç esnemez, dışarıdan gelir.
2. Derslik kısıtları — fiziksel gerçeklik, değiştirilemez.
3. Blok ders tanımları — müfredat kararı, dönem içinde değişmez.
4. Günlük ders sayısı sınırı — kurum politikası, esnetilebilir.
5. Pedagojik sıralama tercihleri — arzu edilir, zorunlu değil.
6. Yük dengesi ve pencere azaltma — geçerli çözümler arasından seçim ölçütü.

Bu sıra ihlal edildiğinde tipik senaryo şudur: idareci pedagojik sıralamayı önceleyerek güzel bir taslak kurar, sonra bir öğretmenin salı günü gelmediğini öğrenir ve taslağın yarısı çöper. Ders programı hazırlarken dikkat edilmesi gerekenler listesinin başında müsaitliğin durmasının sebebi budur.

Kısıtları kim belirler?

Pratikte gözden kaçan bir konu da kısıtların sahipliğidir. Her maddenin bir karar mercii vardır ve bu netleşmediğinde plan ortada kalır:

Bu tablo doldurulmadan planlamaya başlamak, her adımda karar beklemek demektir. Özellikle ders–öğretmen dağıtımı, programın kendisinden önce bitmesi gereken ayrı bir süreçtir.

Kontrol listesi

Programı yayınlamadan önce şunları doğrulayın:

1. Hiçbir öğretmen aynı saatte iki sınıfta değil.
2. Hiçbir sınıf aynı saatte iki derste değil.
3. Hiçbir derslik aynı saatte iki gruba verilmemiş.
4. Bütün bloklar bütün; hiçbiri öğle arasıyla bölünmemiş.
5. Aynı ders bir güne ikiden fazla saat yığılmamış.
6. Öğretmen başına günlük boşluk sayısı kabul edilebilir sınırda.
7. Ortak öğretmenlerin tüm şubelerdeki programı çakışmıyor.
8. Nöbet ve sınav görevleri ders saatleriyle çakışmıyor.
9. Programın güncel sürümü tek bir yerde ve herkes erişebiliyor.

Bu dokuz kontrolü elle yapmak, orta ölçekli bir okulda bile saatler alır ve her revizyonda tekrarlanması gerekir. Kısıt tabanlı bir planlama sistemi ilk yedisini üretim sırasında zorunlu kural olarak uygular; sekizinci ve dokuzuncu maddeler de aynı sistemde tutulduğunda kendiliğinden çözülür.