Timetable Terimleri Sözlüğü: Slot, Clash, Constraint, Block
Timetable terimleri, yabancı kaynaklarda ve yazılım arayüzlerinde sık geçen ama Türkçeye tek biçimde çevrilmeyen sözcüklerdir. Aşağıda en çok karşılaşılanların karşılıkları ve pratikte ne anlama geldikleri var.
Bu terimleri bilmek yalnız çeviri kolaylığı değildir. Bir yazılımın ne yaptığını anlamanın en hızlı yolu, arayüzündeki terimleri doğru okumaktır; birçok karışıklık aynı kavrama farklı isimler verilmesinden çıkar.
Temel zaman terimleri
| Terim | Türkçe karşılığı | Anlamı |
|---|---|---|
| Timetable | Ders programı / haftalık çizelge | Hangi sınıfın ne zaman hangi dersi gördüğünü gösteren tablo |
| Period | Ders saati | Günün numaralandırılmış tek bir ders dilimi (1., 2., 3. ders) |
| Slot | Zaman dilimi / hücre | Belirli bir gün ve ders saatinin kesişimi (Salı 3. ders) |
| Session | Oturum | Bir dersin tek seferde işlenen parçası; blok ise birden çok period kaplar |
| Break | Teneffüs | Ders saatleri arasındaki ara |
| Lunch break | Öğle arası | Genellikle belirli bir dersten sonra gelen uzun ara |
Türkçede "ders saati" hem period hem slot için kullanılır ve bu karışıklığa yol açar. Ayrım şudur: period günün içindeki sıradır (3. ders), slot ise gün ve sıranın birlikte belirttiği tek bir hücredir (Salı 3. ders). Bir çizelgede haftada 5 gün × 8 period varsa 40 slot vardır.
Kısıt ve kural terimleri
| Terim | Türkçe karşılığı | Anlamı |
|---|---|---|
| Constraint | Kısıt / kural | Çizelgenin uyması gereken koşul |
| Hard constraint | Zorunlu kısıt | Hiçbir koşulda ihlal edilemez (öğretmen aynı anda iki yerde olamaz) |
| Soft constraint | Tercih kısıtı | Mümkünse sağlanır (boş saat az olsun) |
| Clash / conflict | Çakışma | Aynı kaynağın aynı slotta iki işe verilmesi |
| Availability | Müsaitlik | Bir öğretmenin derse girebildiği gün ve saatler |
| Fixed lesson / pinned | Sabitlenmiş ders | Yeri değişmeyecek biçimde kilitlenen ders |
Zorunlu ve tercih kısıtı ayrımı, bir yazılımı değerlendirirken en çok işe yarayan bilgidir. Zorunlu kısıtlar sağlanamıyorsa çizelge üretilemez; tercihler ise "ne kadar iyi" sorusunun cevabıdır. Bir sistemin hangi kuralı hangi sınıfa koyduğunu bilmek, beklentinizi doğru ayarlamanızı sağlar.
Çakışma terimi de tek anlamlı değildir. Üç ayrı çakışma türü vardır ve farklı kaynaklara bakarlar:
- Öğretmen çakışması: aynı öğretmen aynı slotta iki sınıfta.
- Sınıf çakışması: aynı şube aynı slotta iki derste.
- Derslik çakışması: aynı laboratuvar aynı slotta iki gruba verilmiş.
Yapı ve düzen terimleri
| Terim | Türkçe karşılığı | Anlamı |
|---|---|---|
| Block / double period | Blok ders | Arka arkaya iki (veya daha çok) period süren ders |
| Gap / free period | Boş saat | Öğretmenin günü içinde derse girmediği araya düşen saat |
| Workload | Ders yükü | Bir öğretmenin haftalık toplam ders saati |
| Room / classroom | Derslik | Dersin işlendiği fiziksel alan |
| Split class | Bölünmüş sınıf | Bir şubenin iki gruba ayrılıp ayrı ders gördüğü düzen |
| Co-teaching | Ortak ders | Aynı dersi birden fazla öğretmenin birlikte vermesi |
Boş saat (gap) terimi öğretmen tarafında en çok konuşulan ölçüttür. Bir öğretmenin günü 1. ve 6. derste ders vererek geçiyorsa arada dört boş saat vardır; bu, okulda geçirilen süreyi uzatır. Boş saati azaltmanın yollarını ders programında boş saat nasıl azaltılır yazısında ele aldık.
Süreç ve yöntem terimleri
| Terim | Türkçe karşılığı | Anlamı |
|---|---|---|
| Timetabling | Çizelgeleme | Çizelgeyi kurma işi |
| Scheduling | Planlama / çizelgeleme | Timetabling ile aynı bağlamda kullanılır |
| Feasible | Uygulanabilir | Tüm zorunlu kısıtları sağlayan çözüm |
| Infeasible | Çözümsüz | Kısıtlar birbirini dışladığı için çözümü olmayan durum |
| Unassigned | Yerleşemeyen | Çizelgeye konulamamış ders saati |
| Generate / regenerate | Üret / yeniden üret | Çizelgeyi oluşturma ve yeniden oluşturma |
Infeasible terimi özellikle önemlidir çünkü sık yanlış anlaşılır. Bir çizelgenin çözümsüz çıkması yazılımın yetersizliği değil, verilen kuralların matematiksel olarak birbirini dışlaması demektir. Örneğin bir slotta 17 şubenin derse girmesi gerekiyor ama o saatte 15 öğretmen müsaitse, durum çözümsüzdür. Yapılacak şey yazılımı değiştirmek değil, kısıtı gevşetmektir.
Görünüm terimleri
Aynı çizelge farklı eksenlerden okunur ve her okumanın kendi adı vardır:
- Class view (sınıf görünümü): her satır bir şube.
- Teacher view (öğretmen görünümü): her satır bir öğretmen.
- Room view (derslik görünümü): her satır bir derslik.
- Master timetable (toplu görünüm): tüm sınıfların tek tabloda toplandığı görünüm.
Bir çizelgeyi yayımlamadan önce en az sınıf ve öğretmen görünümlerinin ikisine de bakmak gerekir; biri düzgünken diğeri dağınık olabilir.
Öğrenci ve veli tarafındaki terimler
Çizelge yalnız yönetimin belgesi değildir; öğrenci ve veli de okur. Bu tarafta kullanılan birkaç terim vardır:
| Terim | Türkçe karşılığı | Anlamı |
|---|---|---|
| Student timetable | Öğrenci çizelgesi | Bir öğrencinin haftalık ders akışı |
| Homeroom | Sınıf öğretmeni saati | Şubenin kendi öğretmeniyle geçirdiği sabit saat |
| Elective | Seçmeli ders | Öğrencinin seçtiği, şubenin tamamına ait olmayan ders |
| Attendance | Yoklama | Ders saatinde kimin bulunduğunun kaydı |
| Substitute teacher | Vekil öğretmen | Asıl öğretmen gelmediğinde derse giren kişi |
Seçmeli dersler çizelge açısından ayrı bir zorluk katmanıdır: şubenin tamamı aynı derse girmediği için aynı slotta birden fazla öğretmen ve derslik gerekir. Yoklamanın çizelgeye bağlanması ise ayrı bir konudur; ayrıntısı ders bazlı yoklama mı günlük yoklama mı yazısında.
Ölçüm terimleri: bir çizelge nasıl değerlendirilir?
Yazılımlar ürettikleri çizelgeyi birkaç sayıyla özetler. Bu sayıları okumak, iki seçeneği karşılaştırırken işe yarar:
- Placed / unassigned: yerleşen ve yerleşemeyen ders saati sayısı. En temel ölçüt budur.
- Total gaps: tüm öğretmenlerin boş saatlerinin toplamı. Düşük olması tercih edilir.
- Max daily load: bir öğretmenin bir günde girdiği en yüksek ders saati.
- Idle days: öğretmenin hiç dersi olmayan gün sayısı; bazı kurumlarda istenir, bazılarında istenmez.
Bu ölçütlerin hepsini aynı anda en düşük seviyeye indiren bir çizelge genelde yoktur; biri iyileşirken diğeri kötüleşir. Hangi ölçütün öncelikli olduğu kurumun kararıdır ve bu karar verilmeden "iyi çizelge" tanımlanamaz.
Sık karıştırılan üç çift
Period ve slot. Period gün içindeki sıradır, slot gün ve sıranın kesişimidir.
Timetable ve timetabling. İlki sonuç, ikincisi o sonuca ulaşma yöntemidir. Ayrıntısı timetable nedir yazısında.
Hard ve soft constraint. İlki ihlal edilemez, ikincisi mümkün olduğunca sağlanır. Bir sistemin hangi kuralı hangi sınıfa koyduğu, üretilen çizelgenin karakterini belirler.
Kısaltmalar
Yazılım arayüzlerinde ve raporlarda birkaç kısaltma sık geçer: HC (hard constraint, zorunlu kısıt), SC (soft constraint, tercih kısıtı), DP (double period, blok ders) ve FTE (full-time equivalent, tam zamanlı karşılığı). Sonuncusu yük hesabında kullanılır: yarı zamanlı iki öğretmen bir FTE eder.
Aynı kavrama farklı isimler
Terim karışıklığının en yorucu tarafı, farklı yazılımların aynı şeye farklı ad vermesidir. Bir arayüzde "fixed lesson" olan şey diğerinde "pinned", üçüncüsünde "locked" diye geçer; üçü de aynı işi yapar: dersi yerine sabitler.
Sık rastlanan eş anlamlılar şunlardır:
- Period = lesson slot = teaching hour → ders saati
- Clash = conflict = collision → çakışma
- Fixed = pinned = locked → sabitlenmiş ders
- Block = double period = consecutive lessons → blok ders
- Gap = free period = idle hour → boş saat
- Generate = solve = build → çizelgeyi üret
İki yazılımı karşılaştırırken bu eşleştirmeyi yapmadan özellik listelerine bakmak yanıltıcıdır. Bir üründe olmayan sanılan özellik çoğu zaman başka bir adla vardır. Karşılaştırma yaparken özellik adlarını değil, ne yaptıklarını sorun.
Neden terimler önemli?
Timetable terimleri yalnız yabancı yazılım kullananları ilgilendirmez. Uluslararası müfredat uygulayan kurumlarda yazışma dili İngilizcedir; akademik kaynak ararken Türkçe literatür sınırlıdır. Terimleri doğru bilmek hem doğru kaynağa ulaşmayı hem de yazılım karşılaştırırken aynı şeyi konuştuğunuzdan emin olmayı sağlar.
Bir ek not: bu terimlerin çoğu Türkçeye yerleşmiş karşılıklara sahip olsa da, kurum içinde tek bir sözlük üzerinde anlaşmak yazışmayı hızlandırır. "Boş saat" mi "pencere" mi denecek, "blok" mu "çift ders" mi — küçük görünen bu kararlar, çizelge üzerinde konuşan üç dört kişi olduğunda zaman kazandırır.
Özellikle çok kampüslü kurumlarda aynı kavramın kampüsten kampüse farklı adlandırıldığı görülür. Ortak bir terim listesi tutmak, çizelge tartışmalarının yarısını baştan gereksiz kılar.
Terimlerin uygulamadaki karşılıklarını görmek isterseniz timetable ders planlama programı sayfasına, çizelgeyi adım adım kurmak için timetable nasıl oluşturulur yazısına bakabilirsiniz.