Zümre ve Branş Bazlı Ders Dağılımı Nasıl Yapılır?

Branş bazlı ders dağılımı, bir branşın okuldaki tüm derslerinin o branşın öğretmenleri, yani zümre tarafından kendi aralarında saat, sınıf ve düzey dengesi gözetilerek paylaşılmasıdır. Ders dağıtımı okul genelinde değil, branş branş yapılır: Matematiğin dersleri matematik öğretmenleri arasında, Türkçenin dersleri Türkçe öğretmenleri arasında bölünür. Bu paylaşımın adil ve dengeli olması hem öğretmen memnuniyeti hem de programın kurulabilirliği açısından belirleyicidir.

Norm kadro, bir branşta kaç öğretmen olacağını belirleyen dış çerçevedir; zümre içi dağılım ise bu çerçevenin içinde kimin hangi sınıfa gireceğini belirler. Dış çerçevenin mantığını norm kadroya göre ders dağılımı yazısında ele aldık. Bu yazıda branşın içine giriyoruz: zümre toplantısında dağılımın nasıl yürütüleceği, hangi ölçütlerin gözetileceği ve dağılımın programa nasıl taşınacağı.

Ders dağılımı neden branş bazlı yapılır?

Bir branşın derslerini yalnız o branşın öğretmenleri verebilir. Bu basit gerçek, dağıtımın birimini belirler: okulun bütününde değil, her branşın kendi içinde bir paylaşım yapılır. Okul genelinde yapılmaya çalışılan bir dağılım branşlar arasındaki farkları görmez; branş bazlı ders dağılımı ise her zümrenin kendine özgü koşullarını hesaba katar. Örneğin Beden Eğitimi zümresinin spor salonu paylaşımı, Fen Bilimleri zümresinin laboratuvar saatleri ve İngilizce zümresinin seviye grupları birbirinden farklıdır.

Zümre toplantısı bu işin doğal yeridir. Branşın yükünü, sınıfların özelliklerini ve geçen yılın deneyimini en yakından bilenler zümre öğretmenleridir. Yönetimin hazırladığı taslağın zümrede konuşulması, sonradan çıkacak itirazların büyük kısmını baştan çözer.

Branş içi paylaşımda ölçütler

• Yük dengesi: Branşın toplam saati öğretmenler arasında dengeli bölünmelidir; kimse aşırı yüklenmemeli, kimse yük çerçevesinin altında kalmamalıdır.
• Sınıf sürekliliği: Mümkünse bir öğretmen bir sınıfın dersini birkaç yıl boyunca sürdürmelidir; sık öğretmen değişimi öğrenmeyi ve sınıfla kurulan ilişkiyi zayıflatır.
• Sınıf çeşidi: Bir öğretmene çok sayıda farklı şube vermek, o öğretmenin haftasını parçalar ve programda çakışma riskini artırır.
• Düzey dengesi: Sınav hazırlığı yapan sınıflar ile ara sınıflar zümre içinde dengeli paylaşılmalıdır.
• Ders çeşidi: Aynı branşta zorunlu dersin yanında seçmeli ya da uygulama dersleri varsa, bunlar da adil biçimde dağıtılmalı; her yıl aynı öğretmene bırakılmamalıdır.
• Deneyim: Yeni başlayan bir öğretmene ilk yılında en zorlu sınıfların tamamını vermek yerine, deneyimli bir meslektaşıyla dengeli bir paylaşım yapmak hem öğretmeni hem öğrencileri korur.
• Müsaitlik: Haftanın bir günü başka bir okulda görevli olan ya da yarı zamanlı çalışan öğretmenin yükü, müsait olduğu günlere sığacak biçimde belirlenmelidir.

Zümre toplantısında dağılım adım adım

1. Toplamı ortaya koyun: Branşın tüm şubelerdeki haftalık saatlerini tek bir listede toplayın. Seçmeli ve ek dersleri ayrı satırda gösterin.
2. Sabitleri belirleyin: Sınıf sürekliliği nedeniyle devam edecek eşleşmeleri ve idari görevi olan öğretmenlerin farklı yüklerini önce yazın.
3. Düzeyleri paylaştırın: Sınav sınıflarını ve ara sınıfları öğretmenler arasında dengeli bölün.
4. Saatleri tamamlayın: Her öğretmenin toplamını yük çerçevesine yaklaştıracak biçimde kalan şubeleri ekleyin.
5. Tercihleri konuşun: Öğretmenlerin gerekçeli tercihlerini dinleyin; bir tercihi karşılayamıyorsanız nedenini açıkça söyleyin.
6. Tutanağa geçirin: Kararlaştırılan dağılımı gerekçeleriyle birlikte tutanakla kayda alın.
7. Program sorumlusuna iletin: Kesinleşen dağılımı, müsaitlik bilgileriyle birlikte programı hazırlayan kişiye teslim edin.

Örnek: dört öğretmenli bir Türkçe zümresi

Örneğin 16 şubeli bir ortaokulda Türkçe dersinin haftalık toplamı 96 saat olsun ve zümrede dört öğretmen bulunsun. Ortalama, öğretmen başına 24 saattir. Aşağıdaki tablo dengeli bir dağılım örneğidir; sayılar yalnız örnek amaçlıdır.

Saatler eşit görünse de C ve D öğretmenleri tek düzeyle çalıştığı için hazırlık yükleri daha hafiftir. Zümre bunu dengelemek için seçmeli dersleri ya da ek etkinlikleri bu iki öğretmene önerebilir. Ertesi yıl için bir dönüşüm de planlanabilir: D öğretmeni 7. sınıflarıyla birlikte 8. sınıfa geçer ve sınav sınıfı yükü zümre içinde sırayla taşınır.

Dengesiz dağılımın sonuçları

Zümre içi dağılım dengesizse bunun bedeli birkaç yerde ödenir. Birincisi öğretmen memnuniyetidir: aşırı yüklü öğretmen yorulur, hafif yüklü öğretmen ise kendini dışarıda bırakılmış hissedebilir. İkincisi programın kendisidir: bir öğretmene çok fazla şube yüklendiğinde o öğretmenin uygun saatleri hızla dolar, aynı saatte iki sınıfa birden gerekli olduğu durumlar artar ve bazı dersler istenen günlere yerleşemez.

Üçüncü ve daha az fark edilen bedel öğrencilere yansır. Örneğin bir öğretmenin dört sınav sınıfını birden aldığı ve haftasının neredeyse tamamının dolu olduğu bir dağılımda, o öğretmenin sınıflarının dersleri günün son saatlerine ya da aynı günlere yığılabilir.

Branşlar arası etkileşim

Dağılım branş bazlı yapılsa da branşlar birbirinden tamamen bağımsız değildir. Şu durumlarda zümreler arasında koordinasyon gerekir:

• Ortak dersler: Bir derse birden fazla öğretmenin birlikte girdiği durumlarda, iki öğretmenin de o saatte müsait olması gerekir.
• Birleşik sınıflar: İki şubenin tek öğretmenle aynı derste birleştiği durumlarda, şubelerin diğer dersleri de bu ortak saate göre düzenlenir.
• Paylaşılan derslikler: Fen laboratuvarı ya da bilişim sınıfı gibi mekânlar birden fazla branş tarafından kullanılıyorsa, dağılımda bu mekânların haftalık kapasitesi de göz önünde tutulmalıdır.
• Branş dışı görevlendirme: Bir öğretmen kendi branşı dışında bir ders okutuyorsa, iki zümrenin dağılımı birlikte ele alınmalıdır.

Öğretmen tercihleri nasıl toplanır?

Tercihleri toplantıda sözlü olarak sormak, en çok konuşanın isteğinin öne çıkmasına yol açar. Daha sağlıklı bir yol, toplantıdan birkaç gün önce her öğretmenden kısa bir form istemektir. Formda öğretmen sürdürmek istediği sınıfları, girmek istediği düzeyleri, haftalık müsaitliğini ve varsa özel durumunu gerekçesiyle yazar. Zümre başkanı formları toplantıdan önce bir tabloya döker; böylece toplantı, kimin ne istediğini öğrenmekle değil, çakışan istekleri uzlaştırmakla geçer.

Tercihlerin hepsini karşılamak çoğu zaman mümkün değildir. Önemli olan, karşılanamayan bir tercihin nedeninin açıkça söylenmesi ve bir sonraki yıl için not edilmesidir. Bu not, ertesi yılın dağılımında o öğretmenin önceliğini belirlemek için kullanılabilir.

Dönem içinde dağılım değişirse

Bir öğretmenin tayini, uzun süreli izni ya da yeni bir şubenin açılması zümre dağılımını yeniden açar. Bu durumda tüm dağılımı baştan yapmak yerine yalnız etkilenen şubeleri ele almak, diğer öğretmenlerin düzenini korur. Yeni dağılım yine tutanakla kayda alınmalı, programdaki değişiklik de yalnız etkilenen derslerle sınırlı tutulmalıdır. Kısa süreli yokluklarda ise dağılım değişmez; dersler geçici atamayla karşılanır. Değişikliğin ardından zümre, yeni dağılımın saat, şube ve düzey dengesini kısa bir toplantıyla yeniden gözden geçirmelidir; böylece dönem ortasında yapılan acil bir düzeltme kalıcı bir dengesizliğe dönüşmez.

Sık yapılan hatalar

• Yalnız saat eşitliğine bakmak: Saatler eşit olsa bile düzey ve şube sayısı dengesiz olabilir.
• Her yıl aynı seçim sırası: Her yıl aynı öğretmenin önce seçmesi ve aynı sınıfları alması, zümre içinde kalıcı bir eşitsizlik yaratır.
• Müsaitliği sonradan sormak: Dağılım bittikten sonra öğrenilen bir müsaitlik sınırlaması, dağılımı baştan açtırır.
• Tutanaksız karar: Sözlü kararlaştırılan dağılım, dönem içinde ilk sorunda tartışma konusu olur.
• Seçmeli dersleri unutmak: Seçmeli dersler belli olduğunda bazı öğretmenlerin yükü bir anda çerçeveyi aşar.

Dağılımı programa taşımak

Zümrenin branş bazlı ders dağılımı kesinleştiğinde sıra onu haftalık programa yerleştirmeye gelir. Apakademia'da dersler, haftalık saatleri ve öğretmenleriyle birlikte girilir; Excel ile toplu yükleme de yapılabilir. Öğretmen koşulları ayrı ayrı tanımlanır: gün içi boşluk, günlük ve ardışık ders sınırı, belirli gün ve saatlerde ders olmaması ya da "girip çıkmasın" gibi dağınıklığı azaltan tercihler. Blok dersler, birleşik sınıflar ve birden çok öğretmenli ortak dersler de tanımlanabilir.

Programı Analiz Et, üretmeden önce darboğazları gösterir; örneğin bir saatte o branşta müsait öğretmenin yetmediği durumlar baştan görünür. Program otomatik oluşturulur, yerleşemeyen ders kalırsa gerekçesiyle listelenir. Farklı bir dağılımı denemek istediğinizde senaryo planlamasıyla yürürlükteki programa dokunmadan taslak üzerinde çalışabilirsiniz. Ayrıntılar için eğitim kurumları ders programı sayfamıza bakabilirsiniz.

Kontrol listesi

• Branşın tüm şubelerdeki toplam saati tek listede görülüyor mu?
• Öğretmenler arasında saat, şube sayısı ve düzey dengesi gözetildi mi?
• Sınıf sürekliliği mümkün olan yerlerde korundu mu?
• Seçmeli ve ek dersler dağılıma dahil edildi mi?
• Öğretmen müsaitliği dağılımdan önce toplandı mı?
• Karar tutanakla kayda alındı ve program sorumlusuna iletildi mi?

Branş bazlı ders dağılımı zümrenin ortak kararıdır; doğru yapıldığında hem öğretmenler arasındaki dengeyi korur hem de programın kurulmasını kolaylaştırır. Öğretmen yükünün dengelenmesi için öğretmen ders yükü nasıl dengeli dağıtılır yazısına, öğretmenlerin gün içindeki boş saatlerini azaltmak için ders programında boş saat nasıl azaltılır yazısına göz atabilirsiniz.