İkili Öğretimde Ders Programı Nasıl Kurulur?

İkili öğretimde ders programı, sabahçı ve öğleci grubu iki ayrı tablo olarak değil, aynı öğretmenleri, derslikleri ve geçiş arasını paylaşan tek bir planlama bütünü olarak kurulur. Önce günün saat çerçevesi çıkarılır, sonra iki grupta da derse giren öğretmenler ve özel derslikler belirlenir, en son dersler bu ortak kaynakları aynı anda gözeten bir düzenle yerleştirilir. Bu yazıda adımları, örnek bir günü ve en sık yapılan hataları bulacaksınız.

İkili öğretim, bir okul binasının gün içinde iki ayrı öğrenci grubunu sırayla ağırladığı düzendir. Derslik sayısı öğrenci sayısına yetmediğinde başvurulan bu düzende sabahçı grup öğleye kadar, öğleci grup öğleden sonra okuldadır. Hangi okulun ikili öğretime geçeceği, ders süreleri ve giriş-çıkış saatleri yerel eğitim yönetiminin kararlarına bağlıdır; güncel kurallar için resmî kaynaklara bakılmalıdır. Bu yazı mevzuatı değil, kararlar verildikten sonra programın nasıl kurulacağını anlatır.

İkili öğretim programı neden normal programdan zordur?

Tam gün öğretim yapan bir okulda her sınıf sabahtan akşama kendi sırasında ilerler; öğretmenin günü de bu sıranın içinde kalır. İkili öğretimde ise günün iki yarısı birbirine üç ortak kaynakla bağlanır:

• Öğretmen: Branş öğretmenlerinin önemli bir kısmı hem sabahçı hem öğleci sınıflara girer. Matematik, Türkçe ve İngilizce gibi haftalık saati yüksek derslerde bu oran daha da artar.
• Derslik ve özel alan: Sınıf derslikleri çoğu zaman iki grup arasında paylaşılır. Fen laboratuvarı, bilişim sınıfı, spor salonu ve görsel sanatlar atölyesi gibi tek olan alanlar ise iki grubun da ihtiyacıdır.
• Geçiş arası: Sabahçı grubun çıkışı ile öğleci grubun girişi arasındaki süre; temizlik, havalandırma, nöbet devri ve öğretmenin yer değiştirmesi için gereklidir.

Bu üç kaynak paylaşıldığı sürece iki grubun programı birbirinden bağımsız düşünülemez. Sabahçı grupta yapılan küçük bir kaydırma, öğleci grupta bir öğretmeni iki sınıfa birden yazabilir ya da laboratuvarı aynı saatte iki şubeye verebilir.

İki ayrı tablo hazırlamanın görünmeyen maliyeti

En sık görülen yol, sabahçı ve öğleci programı iki ayrı dosyada, çoğu zaman iki farklı kişinin hazırlamasıdır. İlk bakışta mantıklıdır: iki grup aynı anda okulda değildir, o hâlde iki program da ayrı olabilir. Sorun, ortak öğretmenlerde ortaya çıkar.

Örneğin matematik öğretmeni sabahçı grupta 7-A ve 7-B'ye, öğleci grupta 5-C'ye giriyor olsun. Sabah programını hazırlayan kişi onu salı günü son üç saate, öğle programını hazırlayan kişi aynı gün ilk iki saate yazarsa öğretmenin iki blok arasında yalnızca geçiş arası kadar zamanı kalır. Kâğıt üzerinde çakışma yoktur; ama öğretmen o gün beş saat neredeyse ara vermeden derse girer, öğle yemeğini bile yetiştiremez. Daha kötüsü, sabah programındaki bir değişiklik öğle programını hazırlayana haber verilmeden yapıldığında aynı öğretmen gerçekten iki sınıfa aynı saatte yazılabilir.

Bu yüzden ikili öğretimde ders programı tek bir dosyada, tek bir bütün olarak hazırlanmalı; iki grubu ayrı ayrı göstermek ise yalnızca çıktı aşamasının işi olmalıdır.

Adım adım ikili öğretimde ders programı kurulumu

1. Günün saat çerçevesini çıkarın

İşe saatlerden başlayın. Sabahçı grubun ilk ve son dersi, öğleci grubun ilk ve son dersi, ders ve teneffüs süreleri ile geçiş arası netleşmeden yerleştirmeye geçmeyin. Aşağıdaki tablo yalnızca bir örnektir; kendi okulunuzun saatlerini resmî yazışmalara göre doldurun.

Günü bu şekilde tek çizgide görmek, iki grubun aslında aynı günün iki parçası olduğunu baştan kabul etmek demektir. Saatler kesinleşmeden yapılan her yerleştirme, saatler değiştiğinde yeniden elden geçer.

2. Öğretmenleri üç gruba ayırın

Kadronuzu "yalnız sabah", "yalnız öğle" ve "iki grupta da derse giren" olarak listeleyin. Programın zorluğunu belirleyen üçüncü gruptur. Bu listedeki öğretmen sayısı ne kadar azsa program o kadar rahat kurulur. Zümre içinde ders dağılımı yapılırken bu bilgi göz önünde tutulursa, bazı öğretmenler tek gruba toplanarak hem kendi günleri hem programın tamamı rahatlatılabilir.

3. Müsaitliği yarım gün ayrımıyla toplayın

"Pazartesi müsaitim" bilgisi ikili öğretimde yetersizdir. Öğretmenin pazartesi sabah mı, öğleden sonra mı, yoksa ikisinde de mi okulda olabileceği ayrı ayrı sorulmalıdır. Başka bir okulda da görevi olan öğretmenler için bu ayrım daha da önemlidir. Müsaitlik toplamanın pratik yolları için öğretmen müsaitliği nasıl toplanır yazısına bakabilirsiniz.

4. Özel derslikleri ortak kaynak olarak listeleyin

Laboratuvar, bilişim sınıfı ve spor salonu için iki grubun haftalık toplam ihtiyacını çıkarın. Örneğin fen laboratuvarı sabahçı grupta 8, öğleci grupta 10 ders saati kullanılacaksa laboratuvarın haftada 18 saat dolu olacağını ve bu saatlerin iki gruba nasıl bölüneceğini önceden görmek gerekir. İhtiyaç kapasiteyi aşıyorsa bunu program kurulduktan sonra değil, şimdi bilmek istersiniz.

5. Önce paylaşılan kaynakları yerleştirin

Yerleştirme sırası önemlidir. İki grupta da derse giren öğretmenlerin dersleri ve tek olan özel alanları kullanan dersler önce yerleşmelidir. Yalnız bir grupta çalışan öğretmenlerin dersleri daha esnek olduğu için sona kalabilir. Elle çalışırken bu sırayı izlemek, sonradan çözülmesi zor düğümleri azaltır.

6. Programı bütün olarak denetleyin

Son kontrolü grup grup değil, öğretmen öğretmen yapın. Her ortak öğretmenin bütün gününü tek satırda görün: sabah son dersinden öğle ilk dersine geçerken nefes alacak zamanı var mı, günlük toplam ders sayısı makul mü, aynı laboratuvar aynı saatte iki şubeye yazılmış mı?

Örnek: ortak öğretmenin bir günü

Aşağıdaki tablo, iki grupta da derse giren bir İngilizce öğretmeninin örnek bir salı gününü gösterir. Amaç, sabah ve öğle derslerinin uç uca eklenmemesi ve günün bir yarısının hafif tutulmasıdır.

Bu düzende öğretmenin günlük ders sayısı beşte kalır ve iki grup arasında yaklaşık iki saatlik bir ara oluşur. Aynı beş ders sabahın son üç saatine ve öğlenin ilk iki saatine konsaydı kâğıt üzerinde yine bir sorun görünmezdi; ama öğretmen dört saati aşan kesintisiz bir yükle karşılaşırdı. Ortak öğretmenlerde günlük yükü dengelemenin genel ilkeleri için öğretmen ders yükü nasıl dengeli dağıtılır yazısı ayrıntılı bir çerçeve sunar.

İkili öğretimde sık yapılan hatalar

• Geçiş arasını derse açık bırakmak: Program kurulurken bu dilim bir ders saati gibi görünürse bir ders oraya kayabilir. Geçiş arası herkes için kapalı tutulmalıdır.
• Özel dersliği yalnız bir grubun dosyasında tanımlamak: Laboratuvar sabahçı programda kayıtlı, öğleci programda kayıtsızsa iki grup aynı saatte aynı laboratuvarı isteyebilir.
• Tam gün müsaitlik toplamak: Öğretmenin sabah ve öğle müsaitliği ayrı sorulmadığında, aslında sabah başka okulda olan bir öğretmene sabah dersi yazılır.
• Bir gruptaki değişikliği diğerinde denetlememek: Dönem ortasında sabahçı grupta yapılan bir değişiklik, ortak öğretmen üzerinden öğleci grubu da etkiler.
• Grup değişimini programa yansıtmamak: Bazı okullarda gruplar dönem başında yer değiştirir; sabahçı grup öğleciye geçer. Bu durumda yalnız sınıf adları değil, öğretmen müsaitlikleri de yeniden gözden geçirilmelidir.
• Nöbeti iki gruba ayrı ayrı dağıtmak: İki grupta da görev yapan öğretmene aynı hafta hem sabah hem öğle nöbeti yazılabilir. Nöbet dağılımı da günün tamamı üzerinden yapılmalıdır.

Apakademia ile ikili öğretim programı

Apakademia'da program, kurumun girdiği veriyle otomatik oluşturulur: sınıflar, dersler, haftalık saatler, öğretmenler, öğretmen müsaitliği, derslikler ve kurumun koşulları. İkili öğretim yapan bir okul için bu şu anlama gelir:

• Kurumun haftalık çizelgesi, yani her gün kaç ders saati olduğu ve saatlerin ne zaman başlayıp bittiği ayarlardan tanımlanır. Günlere göre saatler farklıysa bu fark da ekranlarda ve çıktılarda görünür; ayrıntısı için günlere göre farklı ders saatleri yazısına bakabilirsiniz.
• Öğretmen müsaitliği gün ve saat bazında işaretlenir; sabah başka okulda olan öğretmenin sabah saatleri kapatılır.
• Öğretmen koşullarıyla günlük ve ardışık ders sınırı konabilir, belirli gün ve saatlerde ders olmaması istenebilir.
• Programı Analiz Et, üretimden önce verideki tutarsızlıkları ve darboğazları gösterir; örneğin öğleci grubun bir saatinde müsait öğretmen sayısı yetmiyorsa bunu baştan görürsünüz.
• Kurallara uyularak yerleştirilemeyen bir ders kalırsa "yerleşemeyen ders" olarak gerekçesiyle listelenir. Elle taşımada uygun yer yeşil, çakışan yer kırmızı uyarıyla gösterilir.
• Öğretmen kendi programını telefondan görür, program aktif edildiğinde bildirim alır. Sınıf ve öğretmen programları PDF olarak yazdırılabilir ya da WhatsApp ile paylaşılabilir.

Böylece iki grup tek bir programın içinde planlanır, çıktıda ise her sınıf ve öğretmen kendi tablosunu görür. Otomatik üretimin genel işleyişi için otomatik ders planlama sayfasına göz atabilirsiniz.

Başlamadan önce kontrol listesi

• Sabahçı ve öğleci grubun giriş-çıkış saatleri ile geçiş arası kesinleşti mi?
• İki grupta da derse giren öğretmenlerin listesi çıkarıldı mı?
• Bu öğretmenlerin müsaitliği sabah ve öğle için ayrı ayrı toplandı mı?
• Laboratuvar, bilişim sınıfı ve spor salonunun iki gruptaki toplam ihtiyacı hesaplandı mı?
• Ortak öğretmenler için günlük ders sınırı kararlaştırıldı mı?
• Program tek dosyada mı hazırlanıyor ve değişiklikleri kim izliyor?

Bu altı soruya net cevap verebiliyorsanız ikili öğretimde ders programı, iki ayrı tabloyu birbirine uydurmaya çalışmaktan çok daha kısa sürede ve daha az düzeltmeyle hazırlanır. Kurulumdan sonra yapılacak her değişikliği de aynı bütün üzerinden yapmayı alışkanlık hâline getirin; iki grubun dengesi ancak böyle korunur.