Yerleşemeyen Ders Neden Olur ve Nasıl Çözülür?

Yerleşemeyen ders, program kurulurken kurumun belirlediği kuralların hepsine aynı anda uyan bir boş saat bulunamadığı için açıkta kalan derstir. İlk tepki genellikle "program yapamadı" olur; oysa çoğu durumda sebep, verinin içinde saklı bir darboğazdır: öğretmenin müsait saati dersine yetmiyordur, aynı saate çok fazla talep yığılmıştır ya da bir blok ders sığacak kesintisiz bir aralık bulamamıştır. Yerleşemeyen ders sorununu çözmenin ilk adımı, onu bir arıza olarak değil bir işaret olarak okumaktır.

Bu yazıda yerleşmemenin en sık nedenlerini okul yöneticisinin ve programı hazırlayan müdür yardımcısının gözünden ele alıyoruz. Amaç, "neden yerleşmedi" sorusuna birkaç dakikada cevap bulabilmek ve doğru çözümü seçmektir.

Yerleşemeyen ders ne anlama gelir?

Bir programda her ders, bir sınıf, bir öğretmen ve çoğu zaman bir derslik ile birlikte bir saate yerleşmek zorundadır. Bu dört bileşenin aynı anda boş ve uygun olduğu bir an yoksa ders yerleşemez. Yani yerleşemeyen ders, "bu dersi şu kurallarla koyabileceğim bir yer kalmadı" demektir.

Bu bilgi değerlidir, çünkü programın neresinin sıkıştığını gösterir. Yerleşemeyen dersi görmezden gelip programı yayınlamak, sorunu dönemin ilk haftasına ertelemekten başka bir şey değildir. Öte yandan yerleşemeyen ders, verinin doğru olduğunu da gösterir: kurallarınıza aykırı bir yerleşim yapılmamış, açıkça "burada sorun var" denmiştir.

Yerleşememenin en sık nedenleri

Öğretmenin müsaitliği dersine yetmiyor

En yalın neden budur. Örneğin bir öğretmenin haftada 20 saat dersi vardır ama yalnız 18 saat müsaittir. İki saat, hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın yerleşemez. Daha sık görülen hâli ise biraz gizlidir: öğretmen 24 saat müsait görünür, ama bu saatlerin 6'sı başka bir şubedeki dersleriyle ya da bir ek etkinlikle doludur. Geriye kalan 18 saat, 20 saatlik derse yetmez.

Aynı saate çok fazla talep yığılıyor

Bazen her öğretmenin tek başına yeterli saati vardır, ama hepsi aynı saatlerde müsaittir. Örneğin yarı zamanlı üç öğretmen yalnız salı ve perşembe gelebiliyorsa, bu iki güne düşmesi gereken ders sayısı o günlerdeki toplam ders saatini aşabilir. Sınıfların da o günlerde başka dersleri olduğu düşünüldüğünde bazı dersler açıkta kalır. Bu bir yazılım sınırı değil, saatlerin sayısıyla ilgili bir gerçektir.

Blok ders sığacak kesintisiz aralık bulamıyor

Üç saatlik bir atölye dersi, öğretmenin ve sınıfın aynı gün üç saat art arda boş olmasını gerektirir. Öğretmen o gün yalnız iki saat müsaitse, araya öğle arası giriyorsa ya da cuma günü kurum daha az ders saati yapıyorsa blok sığmaz. Blok dersin kendine özgü tuzakları için blok ders yerleşiminde sık yapılan hatalar yazısına bakabilirsiniz.

Dersin bölünüşü günlere uymuyor

Haftada 6 saatlik bir dersin "1+1+1+1+1+1" biçiminde her gün birer saat olarak tanımlandığını düşünün. Hafta beş gün ise altıncı parça için gün kalmaz. Benzer biçimde haftada yalnız üç gün gelen bir öğretmenin dört parçaya bölünmüş dersi de yerleşemez, çünkü aynı güne iki parça konmaması istenmiştir.

Ortak kaynak tek ve dolu

Okulda tek bir fen laboratuvarı ya da tek bir spor salonu varsa, o mekânı gerektiren bütün dersler aynı saatleri paylaşmak zorundadır. Mekânın haftalık kapasitesi talebi karşılamıyorsa bazı dersler açıkta kalır.

Birlikte yerleşmesi gereken dersler

Birleşik sınıf derslerinde iki sınıfın, ortak derslerde iki öğretmenin aynı anda boş olması gerekir. Her ek bileşen, uygun saat sayısını azaltır. İki sınıfın ayrı ayrı çok sayıda boş saati olsa bile ortak boş saatleri az olabilir.

Kurallar fazla sıkı

Öğretmenler için tanımlanan "günde en fazla beş ders", "art arda en fazla üç ders", "pazartesi ilk saat ders olmasın" ya da "gün içinde girip çıkmasın" gibi koşulların her biri tek başına makuldür. Hepsi aynı öğretmene uygulandığında ise geriye çok az seçenek kalır. Benzer biçimde çok sayıda dersin sabitlenmesi ya da sınıfların kilitlenmesi de geri kalan derslerin hareket alanını daraltır.

Hızlı teşhis tablosu

Yerleşemeyen dersler listelendiğinde aşağıdaki tablo, belirtiden nedene hızlıca geçmenize yardım eder.

Nedeni bulmak için adım adım

1. Listeyi gerekçesiyle okuyun. Yalnız sayıya bakmak yanıltır; yerleşemeyen her dersin yanında yazan gerekçe, nereye bakmanız gerektiğini söyler.
2. Tekrar eden adı arayın. Açıkta kalan dersler çoğu zaman bir ya da iki öğretmende toplanır. Sorun bu öğretmenlerin programındadır, bütün okulda değil.
3. Basit hesabı yapın. Öğretmenin haftalık ders saatini, gerçekten boş olan müsait saatleriyle karşılaştırın. Örneğin bir kimya öğretmeninin 20 saat dersi varsa ve 4 gün × 6 saat = 24 saat müsait görünüyorsa, bunlardan kaçının başka şubedeki derslerle ya da etkinliklerle dolu olduğuna bakın. 5 saati doluysa geriye 19 saat kalır; bir saat açıkta kalması bu yüzdendir.
4. Müsait saatlerin neyle dolu olduğuna bakın. Öğretmenin müsait saatlerine o sınıfın başka bir dersi oturmuşsa, sorunu çözmek için o diğer dersi taşımak yeterli olabilir.
5. Kuralları tek tek gevşetin. Bütün koşulları birden kaldırmak yerine en şüpheli olanı gevşetip sonucu görün. Bunu yürürlükteki programda değil bir taslakta yapmak daha güvenlidir.
6. Üretmeden önce analiz edin. Bir sonraki dönem programı kurulurken darboğazları en baştan görmek, sorunun programa hiç yansımamasını sağlar.

Çözüm yolları: hangisi ne zaman işe yarar?

• Darboğaz saatinde ek müsaitlik: Bir öğretmenden tüm haftayı açmasını istemek yerine, sıkışan güne bir ya da iki saat eklemesini rica etmek çoğu zaman yeterlidir ve öğretmeni daha az zorlar. Müsaitlik toplama sürecinin kendisi için öğretmen müsaitliği nasıl toplanır yazısına bakabilirsiniz.
• Dersi zümre içinde paylaştırmak: Bir öğretmene yığılmış saatlerin bir kısmını, aynı branştan müsaitliği geniş bir öğretmene vermek yükü dağıtır.
• Bölünüşü esnetmek: "1+1+1+1+1+1" yerine "2+2+1+1" gibi bir bölünüş, gün sayısı sorununu ortadan kaldırabilir.
• Blok gereksinimini gözden geçirmek: Üç saatlik blok gerçekten zorunlu değilse "2+1" olarak tanımlamak yerleşimi kolaylaştırır.
• Kuralları önceliklendirmek: Hangi koşulun vazgeçilmez, hangisinin "olsa iyi olur" düzeyinde olduğunu belirleyin; ikinci gruptakileri gevşetin.
• Sabitlemeleri azaltmak: Gerçekten zorunlu olmayan sabit dersleri serbest bırakmak, geri kalan derslere yer açar.
• Mekân ihtiyacını yeniden düşünmek: Her fen dersinin laboratuvarda yapılması gerekmiyorsa, laboratuvarı yalnız deney saatlerine ayırmak kapasite sorununu çözer.

Apakademia'da yerleşemeyen derslerle çalışmak

Apakademia'da program otomatik oluşturulurken kurallara uyarak yerleştirilemeyen bir ders kalırsa, bu ders yerleşemeyen ders olarak gerekçesiyle listelenir. Böylece "neden" sorusunun cevabı tahmin edilmez, okunur.

Program kurulmadan önce Programı Analiz Et, verinin tutarlılığını ve darboğazları gösterir; örneğin bir saatte müsait öğretmenin yetmediği bu aşamada görülür. Program kurulduktan sonra veride düzeltme yaptıysanız Eksik Dersleri Yerleştir düğmesi, yerleşemeyen dersleri tek tuşla boş yerlere yerleştirmeyi dener. Bir dersi kendiniz yerleştirmek isterseniz sürükle-bırak ile taşıyabilirsiniz; bırakacağınız yer uygunsa yeşil, çakışma yaratıyorsa kırmızı uyarı görünür.

Kuralları gevşetmenin ya da bir öğretmene gün eklemenin etkisini yürürlükteki programı bozmadan görmek için senaryo planlaması kullanılabilir. Otomatik kurulumun tamamı için otomatik ders planlama sayfasına bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Aynı veriyle programı tekrar tekrar kurmak: Veri değişmediyse darboğaz da değişmez. Önce nedeni bulun, sonra yeniden kurun.
• Bütün müsaitliği açmak: Sorunu çözmek için öğretmenin tüm haftasını açmak, dersleri yerleştirir ama öğretmenin dengesini bozar ve güvenini sarsar.
• Kuralları toptan silmek: Tüm koşullar kalkınca dersler yerleşir, ama program kurumun istediği program olmaktan çıkar.
• Gerekçeyi okumadan karar vermek: "On iki ders yerleşmedi" bilgisi tek başına bir şey söylemez; on ikisi aynı öğretmenin olabilir.
• Açıkta kalanı görmezden gelip yayınlamak: Eksik program, dönemin ilk günü telaşla çözülmeye çalışılan bir soruna dönüşür.

Sonuç: önce darboğaz, sonra çözüm

Yerleşemeyen ders, programın neresinin sıkıştığını gösteren bir işarettir. Yetmeyen müsaitlik, aynı saate yığılan talep, sığmayan blok, günlere uymayan bölünüş, tek ortak mekân ve fazla sıkı kurallar en sık nedenlerdir. Gerekçeyi okumak, tekrar eden öğretmeni bulmak ve basit bir saat hesabı yapmak çoğu durumda nedeni ortaya çıkarır; darboğaz çözüldüğünde ders de genellikle yerine oturur. Programı veriden kurup açıkta kalanları gerekçesiyle görmek için otomatik ders planlama sayfasını inceleyebilirsiniz.