Seçmeli Ders ve Kulüp Saatleri Programa Nasıl Yerleştirilir?

Seçmeli ders ve kulüp saatleri, ilgili bütün şubelerde aynı anda açılan ortak bir blok olarak ayrılır ve programa ilk yerleştirilen parça olur; diğer dersler bu bloğun etrafına kurulur. Çünkü seçmeli ders saatinde öğrenciler kendi şubelerinden çıkıp karışık gruplara dağılır. Saat bütün şubelerde aynı değilse, seçmeliye giden öğrenci kendi sınıfındaki bir dersi kaçırır.

Bu yazıda ortak blok mantığını, bloğu adım adım kurmayı, kulüp saatlerinin farkını ve en sık yapılan hataları ele alıyoruz. Seçmeli derslerin hangi sınıf düzeyinde, kaç saat ve hangi listeden seçileceği resmî öğretim programları ve haftalık ders çizelgeleriyle belirlenir, zaman zaman da değişir; güncel kurallar için resmî kaynaklara bakılmalıdır.

Seçmeli ders saatini özel yapan ne?

Normal bir derste sınıf tek bir birimdir: 7-A'nın matematik dersi 7-A'nın öğrencileriyle, 7-A'nın dersliğinde, 7-A'nın öğretmeniyle yapılır. Seçmeli ders saatinde bu birim çözülür. Örneğin 7. sınıfların dört şubesindeki öğrenciler Matematik Uygulamaları, Bilim Uygulamaları, Almanca ve Okuma Becerileri arasında seçim yapmış olsun. Aynı saatte 7-A'dan bir öğrenci Almanca'ya, sıra arkadaşı Bilim Uygulamaları'na gider; 7-C'den bir öğrenci de aynı Almanca grubuna katılır.

Bu dört şube, seçmeli açısından tek bir havuzdur: havuzdaki bütün şubelerin seçmeli saati aynı anda açılmak zorundadır. Bir şubenin saati kaydığında, o şubeden gelen öğrenciler ya seçmelilerini ya da kendi derslerini kaçırır.

Önce ayırt edin: şube bazlı mı, karışık gruplu mu?

Her seçmeli ders havuz gerektirmez. Planlamaya başlamadan önce iki durumu birbirinden ayırın:

• Şube bazlı seçmeli: Şubenin bütün öğrencileri aynı seçmeliyi alır. Örneğin 8-B'nin tamamı Bilim Uygulamaları'nı seçmişse bu ders, programda sıradan bir ders gibi yerleşir; diğer şubelerle aynı saate konması gerekmez.
• Karışık gruplu seçmeli: Öğrenciler şube sınırını aşan gruplara dağılır. Bu durumda havuzdaki bütün şubeler aynı saatte seçmeliye ayrılmalıdır.

Bu ayrımı yapmamak, gereksiz yere havuz kurup programı sıkıştırmak ya da gerçekten havuz gerektiren bir seçmeliyi tek tek yerleştirip öğrencileri derslerinden etmek anlamına gelir.

Ortak blok mantığı: örnek bir havuz

Yukarıdaki 7. sınıf örneğini somutlaştıralım. Dört şubede toplam 128 öğrenci, dört seçmeli grubuna dağılmış olsun:

Blok örneğin perşembe 5-6. saate konursa bu iki saat boyunca üç şey birden geçerli olur: dört şubenin hiçbirinde başka ders yapılamaz, dört öğretmen başka bir sınıfa giremez ve dört mekân başka bir sınıfa verilemez. Buradan basit ama belirleyici bir kural çıkar: grup sayısı, blok saatinde boş olan öğretmen ve mekân sayısından fazla olamaz. Dört grup varsa en az dört öğretmen ve dört mekân o saatte serbest olmalıdır. Ayrıca her grubun öğrenci sayısı, verilen mekânın kapasitesine sığmalıdır.

Seçmeli ders bloğunu adım adım kurmak

1. Tercihleri program kurulmadan kesinleştirin

Seçmeli tercihleri, program hazırlandıktan sonra toplanırsa grup sayısı değişir ve blok yeniden kurulur. Tercih dönemini programdan önceye alın; grup sayısını ve her grubun öğrenci listesini kesinleştirin.

2. Havuzları belirleyin

Hangi şubelerin aynı havuzda olduğunu yazın. Genellikle bir sınıf düzeyi tek havuzdur; ama kalabalık okullarda bir düzey iki havuza bölünebilir. Örneğin sekiz şubeli 9. sınıflar, A-D ve E-H olarak iki havuza ayrılırsa her havuz kendi saatinde açılır ve aynı anda gereken öğretmen sayısı yarıya iner.

3. Her gruba öğretmen ve mekân eşleyin

Grubu yürütecek öğretmeni ve grubun yapılacağı mekânı önceden atayın. Laboratuvar, atölye ya da spor salonu isteyen grupları özellikle not edin; bu mekânlar okulda tek olduğu için başka bir havuzla aynı saate düşmemelidir.

4. Blok saatini ortak müsaitliğe göre seçin

Blok saati, gruplara giren bütün öğretmenlerin aynı anda müsait olduğu saatlerden seçilmelidir. Haftada yalnız iki gün okula gelen bir öğretmen bir grubu yürütüyorsa, blok o iki günden birine konmak zorundadır. Bu yüzden müsaitliği en dar olan öğretmenden başlayın.

5. Bloğu sabitleyin, sonra geri kalan programı kurun

Blok saati kararlaştırıldığında bunu ilgili bütün şubelerde sabitleyin. Program geri kalan dersleri bu sabit bloğun etrafına yerleştirir. Sıra tersine çevrilip önce bütün dersler yerleştirilirse, dört şubede aynı anda boş kalan iki saat bulmak çoğu zaman mümkün olmaz.

Haftada iki saati olan bir seçmelide ayrıca şu kararı verin: iki saat peş peşe tek blok mu olacak, yoksa iki farklı güne mi bölünecek? Tek blok, öğrencinin mekân değiştirme sayısını azaltır ve uygulamalı seçmeliler için daha verimlidir. İki ayrı gün ise öğrenmeyi haftaya yayar; ama havuzdaki bütün şubeler ve bütün grup öğretmenleri için iki ayrı ortak saat bulmayı gerektirir. Karar hangisi olursa olsun, havuzun her şubesinde aynı uygulanmalıdır.

6. Öğrenciye hangi gruba gideceğini duyurun

Sınıf programında yalnız "Seçmeli" yazması yetmez; öğrencinin hangi gruba, hangi mekâna gideceği de bilinmelidir. Grup listeleri, sınıf programıyla birlikte paylaşılmalıdır.

Kulüp saatlerinde farklı olan ne?

Kulüp saatleri de aynı ortak blok mantığıyla çalışır, ama birkaç farkı vardır:

• Kapsam daha geniştir: Kulüp saati çoğu okulda bir sınıf düzeyini değil, okulun tamamını ya da birkaç düzeyi aynı anda kapsar.
• Mekân çeşitlidir: Kütüphane, spor salonu, müzik odası, bahçe ve konferans salonu kulüplerin sık kullandığı yerlerdir; her biri o saatte tek kulübe ayrılmalıdır.
• Danışman öğretmen sayısı belirleyicidir: Kulüp sayısı kadar danışman öğretmenin o saatte okulda ve boş olması gerekir. O gün okula gelmeyen öğretmen danışmanlık yapamaz.
• Sıklık değişebilir: Bazı okullar kulüp çalışmasını her hafta, bazıları iki haftada bir yapar. İki haftada bir yapılan kulüp, diğer haftalarda başka bir etkinlikle dönüşümlü planlanabilir.

Sosyal etkinliklerin ve kulüp çalışmalarının süresi ve işleyişi resmî düzenlemelere bağlıdır; güncel kurallar resmî kaynaklardan izlenmelidir.

Seçmeli dersler öğretmen yükünü nasıl etkiler?

Seçmeli bloklar, öğretmenin haftasında sabit noktalar oluşturur. Bir matematik öğretmeni hem 7. sınıf havuzunda hem 8. sınıf havuzunda grup yürütüyorsa, bu iki havuzun bloğu aynı saate konamaz. Farklı düzeylerin blokları farklı saatlere yayılmalıdır.

Havuz sayısı arttıkça programın esnekliği azalır. Örneğin dört sınıf düzeyinin her biri haftada iki saatlik bir blok istiyorsa, haftanın sekiz saati daha baştan belirli öğretmenler ve şubeler için kapanmış olur. Bu saatlerin öğretmenleri günün belli dilimlerine kilitlediğini, kalan derslerin de bunun etrafında dağılacağını unutmayın. Seçmelinin çok yoğun olduğu okullarda bu etki daha belirgindir; ayrıntısı için imam hatip ve seçmeli ağırlıklı okullarda ders programı yazısına bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Seçmeliyi şube şube yerleştirmek: Karışık gruplu bir seçmeli tek tek yerleştirildiğinde şubelerin saatleri kayar ve öğrenciler kendi derslerini kaçırır.
• Grup sayısını öğretmen sayısıyla karşılaştırmamak: Beş grup açıp o saatte yalnız dört öğretmeni boş bırakmak, bir grubu öğretmensiz bırakır.
• Farklı düzeylerin bloklarını aynı saate koymak: Aynı öğretmen iki havuzda görevliyse bu düzen kurulamaz.
• Özel mekânı iki gruba aynı anda vermek: Bilim Uygulamaları grubu ile robotik kulübü aynı saatte laboratuvarı isteyemez.
• Tercihleri geç toplamak: Dönem başladıktan sonra değişen grup sayısı, bloğun ve çoğu zaman programın tamamının yeniden kurulmasına yol açar.
• Bloğu sabitlemeden yeniden üretmek: Program yeniden oluşturulurken blok serbest bırakılırsa havuz dağılabilir.

Apakademia'da seçmeli ders ve kulüp saatleri

Apakademia'da program sınıflar, dersler, öğretmenler, müsaitlik, derslikler ve kurumun koşulları girildikten sonra otomatik oluşturulur. Seçmeli ve kulüp saatleri için şu araçlar işe yarar:

• Ders sabitleme: Ortak bloğu ilgili şubelerde önceden sabitlersiniz; program yeniden üretildiğinde sabitlenen ders yerinde kalır. Ayrıntısı için ders sabitleme ve sınıf kilitleme yazısına bakabilirsiniz.
• Birleşik sınıf: İki şubenin öğrencileri tek grupta, tek öğretmenle ders görüyorsa iki sınıf tek ders olarak tanımlanır. Bu düzenin kurulumu birleşik sınıf programı yazısında anlatılıyor.
• Ortak ders: Aynı saatte birden çok öğretmenin girdiği dersler tanımlanabilir.
• Ek etkinlikler: Kulüp çalışması gibi etkinlikler programa eklenebilir; kurum kendi etkinlik türünü tanımlayabilir.
• Öğretmen koşulları: Danışman öğretmenlerin kulüp saatinde başka derse yazılmaması için belirli gün ve saatlerde ders olmaması istenebilir.
• Programı Analiz Et: Üretimden önce, örneğin blok saatinde müsait öğretmen sayısının yetmemesi gibi darboğazları gösterir. Yerleştirilemeyen ders kalırsa gerekçesiyle listelenir.

Otomatik üretimin bütün adımları için otomatik ders planlama sayfasını inceleyebilirsiniz.

Seçmeli ders bloğu için kontrol listesi

• Hangi seçmeliler şube bazlı, hangileri karışık gruplu?
• Her havuzda hangi şubeler var, kaç grup açılacak?
• Her grubun öğretmeni ve mekânı belli mi, mekân kapasitesi yeterli mi?
• Blok saatinde bütün grup öğretmenleri müsait mi?
• Farklı düzeylerin blokları farklı saatlere mi konuldu?
• Kulüp saati için yeterli danışman öğretmen ve mekân var mı?
• Bloklar sabitlendi mi?

Seçmeli ders ve kulüp saatleri programın en az esnek parçasıdır. Onları en başta, ortak blok olarak yerleştirdiğinizde geri kalan dersler çok daha rahat dağılır; sona bıraktığınızda ise bütün şubelerde aynı anda boş kalan saatleri aramak zorunda kalırsınız.