İmam Hatip ve Seçmeli Ağırlıklı Okullarda Ders Programı

İmam hatip okullarında ders programı, ortak derslerin üzerine meslek dersleri ve çok sayıda seçmeli dersin katman katman eklenmesiyle kurulur; en zor katman birkaç şubeyi aynı saatte birleştiren seçmeli bloklarıdır ve bu yüzden programa ilk onlar yerleştirilir. Ardından az sayıda öğretmenin çok sayıda şubeye girdiği meslek dersleri, en son da öğretmen sayısı en geniş olan ortak dersler gelir.

Aynı yaklaşım, seçmeli ders yükü yüksek her okul için geçerlidir: güzel sanatlar, spor ya da sosyal bilimler ağırlıklı liseler, seçmeli havuzu geniş Anadolu liseleri ve ortaokullar. Ders adları ve haftalık saatleri ilgili resmî haftalık ders çizelgeleriyle belirlenir ve değişebilir; güncel kurallar için resmî kaynaklara bakılmalıdır.

Katmanlı yapı: üç ders grubu

İmam hatip programını düz bir tablo gibi değil, üç katmanın üst üste bindiği bir yapı gibi düşünmek gerekir:

• Ortak dersler: Türkçe ya da Türk dili ve edebiyatı, matematik, fen bilimleri, tarih, coğrafya ve yabancı dil gibi her okul türünde okutulan dersler. Haftalık saatleri yüksektir ama genellikle çok sayıda öğretmen tarafından verilir.
• Meslek dersleri: Örneğin Arapça, Kur'an-ı Kerim, Temel Dini Bilgiler, Siyer, Hadis, Fıkıh ve Tefsir gibi dersler. Hangi derslerin okutulacağı okul türüne ve sınıf düzeyine göre değişir. Bu dersleri az sayıda branş öğretmeni çok sayıda şubede verir.
• Seçmeli dersler: Öğrencilerin tercihine göre açılan, çoğu zaman şube sınırını aşan gruplarla yapılan dersler.

Her katman programa farklı türde bir yük bindirir. Ortak dersler çok saat ister, meslek dersleri az öğretmenle çok şubeyi idare etmeyi gerektirir, seçmeliler ise birkaç şubenin aynı anda boş olmasını şart koşar. Programın zorluğu, bu üç yükün aynı haftaya sığdırılmasından gelir.

Ortaokul ve lise arasındaki farklar

İmam hatip ortaokulu ile Anadolu imam hatip lisesinin program yükü aynı değildir. Ortaokulda meslek derslerinin yanında seçmeli havuzu öne çıkar; sınıf düzeyi başına bir ya da iki seçmeli bloğu programın sabit noktalarını oluşturur. Lisede ise meslek derslerinin çeşitliliği ve toplam saati artar; birkaç branş öğretmeni haftasının büyük kısmını bu derslerle doldurur. Bazı liselerde hazırlık sınıfı ya da farklı program türleri de bulunabilir; bu sınıfların ders yükü diğer düzeylerden ayrı değerlendirilmelidir.

Bu fark, planlamanın ağırlık merkezini de değiştirir: ortaokulda seçmeli blokları, lisede meslek dersi öğretmenlerinin yükü programın belirleyicisidir.

Planlama sırası: hangi katman önce yerleşir?

Bir kavanoza önce büyük taşları, sonra çakılları, en son kumu koyarsanız hepsi sığar; sırayı tersine çevirirseniz büyük taşlar dışarıda kalır. İmam hatip programında da sıra aynı mantıkla belirlenir:

1. Seçmeli blokları: Birkaç şubenin, birkaç öğretmenin ve birkaç mekânın aynı anda boş olmasını gerektirdiği için en dar katmandır. Önce yerleşir ve sabitlenir.
2. Meslek dersleri: Az sayıda öğretmen çok sayıda şubeye girdiği için bu öğretmenlerin haftası hızla dolar. Seçmeli bloklarından hemen sonra yerleşmelidir.
3. Blok gerektiren dersler: Varsa laboratuvar ya da uygulama blokları, kesintisiz boşluk gerektirdiği için ortak derslerden önce yerleşir.
4. Ortak dersler: Öğretmen sayısı en geniş katman olduğu için kalan boşluklara en rahat dağılan katmandır.

Örnek: sekiz şubeli bir ortaokulda seçmeli blokları

Her sınıf düzeyinde iki şubesi olan bir imam hatip ortaokulu düşünelim. Her düzeyde öğrenciler şube sınırını aşan seçmeli gruplarına dağılıyor olsun. Değerler yalnızca örnektir:

Dört düzeyin blokları dört farklı saate konmuştur. Bunun nedeni, aynı öğretmenlerin farklı düzeylerde de grup yürütmesidir. 7. ve 8. sınıfların blokları aynı saate konsaydı o saatte sekiz farklı öğretmen ve sekiz mekân gerekirdi. Bloklar ayrıldığında aynı dört öğretmen iki düzeyin gruplarını da yürütebilir. Seçmeli bloğunu kurmanın adımları için seçmeli ders ve kulüp saatleri yazısına bakabilirsiniz.

Mekân ihtiyacını unutmayın

Seçmeli bloklarında grup sayısı çoğu zaman şube sayısından fazladır. Yukarıdaki örnekte 7. sınıfın iki şubesi dört gruba ayrılıyor; iki grup kendi şube dersliklerini kullanabilir, ama diğer iki grup için o saatte boş olan iki mekân daha gerekir. Bu mekânlar kütüphane, laboratuvar, çok amaçlı salon ya da o saatte boş kalan başka bir derslik olabilir. Yabancı dil ve Arapça gibi derslerde dil sınıfı, uygulamalı meslek derslerinde ise uygun bir uygulama alanı istenebilir. Planlamaya başlamadan önce her seçmeli bloğu için "o saatte hangi mekânlar boş?" sorusunu sorun ve her gruba bir mekân atayın. Mekânı belli olmayan grup, program ne kadar düzgün görünürse görünsün ilk hafta koridorda kalır.

Meslek dersi öğretmeninin yükü

Meslek derslerinde öğretmen sayısı azdır. Örneğin bir Kur'an-ı Kerim öğretmeni sekiz şubenin her birine haftada iki saat giriyor ve bir seçmeli grubu da yürütüyorsa haftası on sekiz saati bulur. Bu yükün dağılımı programın kalitesini doğrudan etkiler:

• Günlük sınır: On sekiz saat dört güne dağıldığında günde dört-beş ders düşer; iki güne sıkıştırıldığında günde dokuz ders olur ve uygulanamaz.
• Boş saat: Az sayıda öğretmen çok şubeye girdiğinde gün içinde uzun pencereler oluşur. Öğretmen sabah ilk saatte derse girip dördüncü saate kadar beklememelidir.
• Dağınıklık: Öğretmenin bir derse girip uzun bir aradan sonra tekrar gelmesi, okulda geçirdiği süreyi gereksiz yere uzatır.
• Müsaitlik: Meslek dersi öğretmenlerinin bir kısmı başka okulda da görev yapıyorsa okulda olduğu günler sınırlıdır ve bütün dersleri o günlere sığmalıdır.

Yük dengesinin genel ilkeleri için öğretmen ders yükü nasıl dengeli dağıtılır yazısını inceleyebilirsiniz.

Pansiyonlu okullarda akşam etütleri

Pansiyonu olan imam hatip liselerinde gün, son dersle bitmez. Akşam etütleri ve hafta sonu çalışmaları da öğretmenlerin ve mekânların haftasına eklenir. Etüt görevi verilen öğretmenin ertesi sabah ilk saatlerde ders yükü, etüt salonunun kapasitesi ve etüt saatlerinin pansiyon düzeniyle uyumu birlikte düşünülmelidir. Bu çalışmaları ayrı bir listede değil, haftalık programın üzerinde tutmak, öğretmenin toplam yükünü görünür kılar.

Sık yapılan hatalar

• Seçmeli tercihlerini program yapıldıktan sonra toplamak: Grup sayısı değişir, bloklar ve onlara bağlı her şey yeniden kurulur.
• Farklı düzeylerin seçmeli bloklarını aynı saate koymak: Aynı öğretmenler iki düzeyde görevliyse o saatte yeterli öğretmen kalmaz.
• Şube bazlı seçmeliyi blok gibi ele almak: Şubenin tamamı aynı seçmeliyi alıyorsa ortak blok gereksizdir; gereksiz blok programı sıkıştırır.
• Meslek dersi öğretmeninin derslerini iki güne yığmak: Öğretmenin günü uygulanamaz hâle gelir, öğrenciler de dersi haftanın tek bir bölümünde görür.
• Ortak dersleri önce yerleştirmek: En esnek katman en önce yerleştirildiğinde, en dar katmanlara yer kalmaz.
• Her yıl programı sıfırdan kurmak: Yeni bir seçmeli eklendiğinde ya da şube sayısı değiştiğinde, değişikliği yürürlükteki programı bozmadan denemek daha güvenlidir.

Apakademia ile imam hatip programı

Apakademia'da program sınıflar, dersler, haftalık saatler, öğretmenler, müsaitlik, derslikler ve kurumun koşulları girildikten sonra otomatik oluşturulur. İmam hatip ve seçmeli ağırlıklı okullar için şu araçlar işe yarar:

• Ders sabitleme: Seçmeli blokları ilgili şubelerde önceden sabitlenir; program yeniden üretildiğinde sabitlenen ders yerinde kalır.
• Birleşik sınıf ve ortak ders: İki şubenin tek grupta tek öğretmenle ders gördüğü düzen birleşik sınıf olarak, aynı saatte birden çok öğretmenin girdiği ders ortak ders olarak tanımlanabilir.
• Öğretmen koşulları: Meslek dersi öğretmenleri için günlük ve ardışık ders sınırı, gün içi boşluk, boş saat ve "girip çıkmasın" gibi tercihler belirtilebilir; belirli gün ve saatlerde ders olmaması istenebilir.
• Senaryo planlaması: Farklı bir seçmeli düzeni ya da yeni bir şube, yürürlükteki programa dokunmadan taslak senaryoda denenebilir. Ayrıntısı için ders programında senaryo planlaması yazısına bakabilirsiniz.
• Programı Analiz Et: Üretimden önce, örneğin bir saatte müsait meslek dersi öğretmeninin yetmemesi gibi darboğazları gösterir. Yerleştirilemeyen ders kalırsa gerekçesiyle listelenir.
• Ek etkinlikler: Etüt gibi etkinlikler programa eklenebilir.
• Çıktılar: Sınıf ve öğretmen programlarının yanında tebliğ belgesi ve öğretmen ders detayı raporu alınabilir.

Farklı okul türlerinde program yönetimi için eğitim kurumları için ders programı sayfasını inceleyebilirsiniz.

Program kurmadan önce kontrol listesi

• Her düzeyde hangi seçmeliler şube bazlı, hangileri karışık gruplu?
• Seçmeli tercihleri ve grup sayıları kesinleşti mi?
• Farklı düzeylerin seçmeli blokları farklı saatlere planlandı mı?
• Meslek dersi öğretmenlerinin haftalık yükü ve okulda oldukları günler belli mi?
• Bu öğretmenler için günlük ders sınırı kararlaştırıldı mı?
• Pansiyon etütleri ve hafta sonu çalışmaları programa işlendi mi?

İmam hatip okullarında programın zorluğu ders sayısından değil, katmanların birbirine bağlı olmasından gelir. Katmanları doğru sırayla yerleştirdiğinizde, en dar olanlar yerini bulur ve en esnek olanlar geri kalan boşluklara rahatça dağılır.